भारताच्या उद्योगविश्वात टाटा समूह हे केवळ एक मोठे व्यावसायिक नाव नाही, तर विश्वास, गुणवत्ता आणि सामाजिक बांधिलकीचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते. 1868 मध्ये जमशेदजी टाटा यांनी सुरू केलेल्या छोट्या व्यापारी व्यवसायापासून या समूहाचा प्रवास सुरू झाला. आज टाटा समूहाचा विस्तार मीठापासून पोलाद, वाहन, विमान वाहतूक, हॉटेल्स आणि तंत्रज्ञानापर्यंत अनेक क्षेत्रांमध्ये झाला आहे.

या प्रदीर्घ प्रवासात समूहाच्या नेतृत्वाची धुरा अनेक दिग्गजांनी सांभाळली. प्रत्येक नेतृत्वकर्त्याने टाटा समूहाला वेगळी दिशा दिली आणि त्याच्या विस्तारात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

जमशेदजी टाटा ते JRD टाटा; मजबूत औद्योगिक पायाभरणी

जमशेदजी टाटा यांनी 1868 मध्ये सुमारे ₹21,000 भांडवलासह व्यवसायाची सुरुवात केली. भारतात आधुनिक उद्योग उभारण्याचे त्यांचे मोठे स्वप्न होते. पोलाद उद्योग, जलविद्युत प्रकल्प, जागतिक दर्जाची शिक्षणसंस्था आणि आलिशान हॉटेल उभारण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती. त्यांच्या हयातीत मुंबईतील ताज महाल हॉटेल साकार झाले, तर पोलाद आणि विज्ञान शिक्षणाशी संबंधित त्यांच्या इतर महत्त्वाकांक्षी योजना त्यांच्या निधनानंतर पूर्ण झाल्या.

त्यानंतर सर दोराबजी टाटा यांनी समूहाची जबाबदारी स्वीकारली. त्यांच्या काळात टाटा स्टील आणि टाटा पॉवरसारख्या महत्त्वाच्या कंपन्यांची उभारणी झाली. कामगार कल्याण आणि सामाजिक उपक्रमांनाही त्यांनी विशेष महत्त्व दिले.

नौरोजी सकलातवाला यांनी 1932 ते 1938 या काळात समूहाचे नेतृत्व केले. कामगारांसाठी नफा-वाटप, वेतनवाढ आणि चांगल्या सेवा-सुविधा देण्याच्या त्यांच्या निर्णयांमुळे टाटा समूहातील कर्मचारी कल्याणाची परंपरा अधिक मजबूत झाली.

यानंतर JRD टाटा यांनी तब्बल 53 वर्षे समूहाचे नेतृत्व केले. त्यांच्या काळात टाटा समूहाने विमान वाहतूक, रसायने, वाहन, हॉटेल्स आणि माहिती-तंत्रज्ञान यांसारख्या अनेक क्षेत्रांत प्रवेश केला. टाटा मोटर्स, TCS आणि टायटनसारख्या व्यवसायांच्या विकासात त्यांच्या नेतृत्वाचा मोठा वाटा राहिला.

रतन टाटा ते एन. चंद्रशेखरन; जागतिक विस्तार आणि नव्या युगाची सुरुवात

1991 मध्ये रतन टाटा यांनी समूहाची सूत्रे स्वीकारली. भारताची अर्थव्यवस्था खुली होत असताना त्यांनी टाटा समूहाला जागतिक बाजारपेठेकडे नेले. Tetley, Jaguar Land Rover आणि Corus यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय अधिग्रहणांमुळे टाटा समूहाची जागतिक ओळख अधिक मजबूत झाली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली TCSनेही जागतिक IT क्षेत्रात आपले स्थान मजबूत केले.

2012 मध्ये रतन टाटा निवृत्त झाल्यानंतर सायरस मिस्त्री यांनी टाटा सन्सचे अध्यक्षपद स्वीकारले. मात्र 2016 मध्ये त्यांना पदावरून हटवण्यात आले. त्यानंतर रतन टाटा यांनी काही काळ अंतरिम अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी सांभाळली आणि 2017 मध्ये एन. चंद्रशेखरन यांनी टाटा समूहाची धुरा स्वीकारली.

चंद्रशेखरन हे टाटा समूहाचे नेतृत्व करणारे पहिले गैर-पारशी व्यावसायिक ठरले. त्यांनी TCSमध्ये इंटर्न म्हणून सुरुवात करून CEO पदापर्यंतचा प्रवास केला होता. त्यांच्या नेतृत्वाखाली Air India पुन्हा टाटा समूहात आली, तसेच Air India, Vistara आणि AirAsia India यांच्या एकत्रीकरणाला गती मिळाली. सेमीकंडक्टर उत्पादन आणि बॅटरी सेलसारख्या अत्याधुनिक क्षेत्रांमध्येही समूहाने मोठी पावले टाकली.

आता चंद्रशेखरन यांचा कार्यकाळ 2027 मध्ये संपणार असून, त्यांनी पुढील कार्यकाळासाठी पुन्हा नियुक्ती न घेण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे टाटा समूहाच्या पुढील नेतृत्वाकडे उद्योगविश्वाचे लक्ष लागले आहे.

जमशेदजी टाटा यांची औद्योगिक दूरदृष्टी, JRD टाटा यांचा विस्तार, रतन टाटा यांचा जागतिक दृष्टिकोन आणि चंद्रशेखरन यांचा तंत्रज्ञान व आधुनिक पायाभूत सुविधांवर भर — या प्रत्येक टप्प्याने टाटा समूहाला आजच्या जागतिक व्यावसायिक साम्राज्यापर्यंत पोहोचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.